Papél no Organizasaun
Parlamentu Nasionál Timor-Leste nu'udar órgaun soberania nian ida ne'ebé konsagra iha Konstituisaun, “ne'ebé reprezenta sidadaun Timor hotu-hotu, iha kbiit atu halo lei, atu fiscaliza no atu halo desizaun polítika” (artigu 92 Konstituisaun nian).
Podér no kompeténsia Parlamentu Nasionál nian, ninia relasionamentu ho órgaun soberania no Estadu nian sira seluk, iha respeitu ba prinsípiu separasaun no interdependénsia podér sira-nian, no mós direitu no devér Deputadu sira-nian, hakerek iha diploma fundamentál tolu: Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste nian, Rejimentu Parlamentu Nasionál nian no Estatutu Deputadu sira-nian.
Iha órgaun soberania seluseluk nia sorin, Prezidente Repúblika, Governu no Tribunál sira, Parlamentu nu'udar ai-riin ba rejime demokrátiku nian no hala'o papél sentrál iha sistema governu ne'ebé hatuur iha Konstituisaun.
Pájina ida-ne'e nia objetivu mak atu fó-biban ba sidadaun atu hatene di'ak liu tan kona-ba Parlamentu Nasionál no, ikus mai, kontribui ba ezersísiu informadu ba nia direitu ne'ebé hatuur iha Konstituisaun.
Parlamentu Nasionál nia kompeténsia
Alénde ninia funsaun atu reprezenta sidadaun timoroan hotu-hotu, Parlamentu mak órgaun lejislativu prinsipál, ne'ebé kaer podér aas liu atu halo lei, maski bainhira Governu mak hola inisiativa, no atu kontrola ato lejislativu sira husi Governu, ne'ebé, iha sirkunstánsia balu, Parlamentu bele aprecia fila-fali.
Hanesan mós akontese iha ordenamentu jurídiku seluseluk, iha Timor-Leste la'ós Parlamentu de'it mak iha kompeténsia atu aprova lei. Governu mós iha podér lejislativu. Maibé, iha matéria balu, sidadania, divizaun territoriál, partidu no asosiasaun polítika, polítika kona-ba defeza no seguransa, entre sira seluk, ne'ebé Parlamentu de'it mak bele halo lei (artigu 95 Konstituisaun nian). Kona-ba buat sira-ne'e Parlamentu iha kompeténsia lejislativa esklusiva. Iha matéria seluseluk, definisaun ba krime, pena, medida ba seguransa no sira-nia pressupostu, rejime jerál ba funsaun públika, ba funsionáriu sira-nia estatutu no ba Estadu nia responsabilidade, entre sira seluk, ne'ebé Governu bele halo lei ho autorizasaun husi Parlamentu (artigu 96 Konstituisaun nian).
Iha âmbitu funsaun fiskalizasaun polítika, Parlamentu tau matan no respeitu ba Konstituisaun no ba lei, no akompanha atividade husi Governu no Administrasaun Públika (ne'ebé nia órgaun superiór mak Governu).
Depois husi ninia nomeasaun, Governu sei hato'o ninia Programa ba Parlamentu hodi nia bele aprecia. Durante debate parlamentár kona-ba Governu nia Programa, Governu bele husu votu konfiansa ka bankada parlamentár ida bele halo proposta atu la simu Programa ne'e. Parlamentu bele mós, bainhira ¼ husi Deputadu sira iha efetividade funsaun husu, vota mosaun sensura ida ba Governu kona-ba ezekusaun ba nia programa ka asuntu seluk ruma ho interese nasionál relevante.
Tuir kbiit atu halo fiskalizasaun mak Parlamentu foti desizaun kona-ba relatóriu atividade Governu nian, fiskaliza ezekusaun orsamentál no aprecia dekretu-lei sira hodi halo alterasaun ka atu halo la vigora tan ona.
Nune'e mós Deputadu sira bele halo inkéritu parlamentár kona-ba Governu no Administrasaun Públika nia atuasaun, no mós halo pergunta no rekerimentu ba Governu ka ba entidade públika seluseluk no simu informasaun eskrita.
Ikus liu, Parlamentu hala'o funsaun desizaun polítika, no nune'e hola desizaun no halo opsaun ka hili dalan tuir interese fundamentál Estadu nian, no pratika ato ho relasaun ba órgaun seluseluk, hanesan: aprova ka la aseita akordu no ratifika tratadu no konvensaun internasionál; ratifika Prezidente Supremu Tribunál Justisa nia nomeasaun no Prezidente Tribunál Superiór Administrativu, Fiskál no Kontas nia eleisaun; hili membru ida ba Konsellu Superiór Majistratura Judisiál no mós Konsellu Superiór Ministériu Públiku; hili membru na'in-lima ba Konsellu Estadu; hili Provedór Direitu Umanu no Justisa; autoriza Prezidente Repúblika atu deklara estadu de-sítiu ka estadu de-emerjénsia, iha kazu ne'e liuhosi prosesu lejislativu espesiál.
Parlamentu Nasionál nia Kompozisaun no Deputadu sira-nia Eleisaun
Parlamentu Nasionál kompostu husi mínimu Deputadu na'in-52 no máximu Deputadu na'in-65, eleitu liuhosi sufrájiu universál, livre, diretu, hanesan, pesoál, sekretu no periódiku.
Deputadu ida-idak eleitu ba mandatu ida ba tinan lima, korresponde ba períodu lejislatura ida nian. Iha lejislatura nia laran, kada tinan serbisu parlamentár nian korresponde ba sesaun lejislativa ida, hahú iha 15 Setembru kada tinan no remata iha 14 Setembru iha tinan tuir mai, no períodu normál funsionamentu nian entre 15 Setembru kada tinan to'o 15 Jullu iha tinan tuir mai.
Iha lejislatura atual, VI Lejislatura 2023-2028, Parlamentu Nasionál kompostu husi Deputadu na'in-65. Husi Total ida ne'e, hola parte iha Membru Mesa Plenáriu hamutuk Deputadu nain neen (6), mak hanesan: Prezidente ida, Vize-Prezidente rua, Sekretáriu ida no Vice-Sekretáriu rua.
Kompozisaun parlamentár determina tuir baze legál ne’ebé vigora iha Lei No. 6/2006 — Lei Eleitorál ba Parlamentu Nasionál, ho alterasaun ne’ebé hatuur iha Lei No. 6/2007 (alterasaun dahuluk), Lei No. 7/2011 (alterasaun daruak) no artigo 93.º Konstituisaun, ne’ebé determina métodu eleisaun ba membru Parlamentu Nasionál.
Kualkér sidadaun timoroan ho idade liu tinan 17 no hela iha Timor-Leste bele eleitu nu’udar Deputadu. Indivíduu balu, tanba funsaun ne’ebé sira hala’o, labele eleitu ba Parlamentu Nasionál. Ne’e kazu ba Prezidente Repúblika, juis no majistradu Ministériu Públiku, funsionáriu públiku, diplomata, membru polísia, padre no ministru relijiaun, no membru Komisaun Nasionál Eleisaun nian.
Ba Parlamentu Nasionál nia eleisaun iha de'it sírkulu eleitorál ida ne'ebé korresponde ba territóriu nasionál tomak. Nune'e Deputadu ida-idak reprezenta sidadaun tomak nia interese.
Partidu polítiku sira ka koligasaun partidu sira-nian tenke aprezenta lista plurinominál, ho kandidatu efetivu na'in-65 no, mínimu, kandidatu suplente na'in-25. Ba kada konjuntu ho kandidatu na'in-tolu, pelumenus na'in-ida tenke feto.
Sidadaun eleitór ida-idak iha direitu ba votu ida hodi hili lista sira-ne'e ida. Konversaun husi votu ne'ebé lista ida-idak simu ba mandatu halo tuir métodu média aas liu husi d'Hondt.