PARLAMENTO NACIONAL

REPÚBLICA DEMOCRÁTICA DE TIMOR-LESTE

Mencari...

Nenhum resultado encontrado para ""

Orgaun no Funsaun sira

Rejimentu Internu Parlamentu Nasionál no Lei kona-ba Organizasaun no Funsionamentu Administrasaun Parlamentár estabelese kbiit Plenária, Prezidente Parlamentu Nasionál, Meza Parlamentu, Komisaun Permanente no Komisaun Espesializada Permanente sira.

Plenáriu

Plenáriu nu’udar órgaun aas liu ne’ebé foti desizaun iha Parlamentu. Iha Plenáriu mak akontese debate parlamentár sira ho membru Governu sira, iha-ne’ebé diskute no vota kona-ba lei no tratadu sira ne’ebé hato’o ba Parlamentu, no iha-ne’ebé halo desizaun sira ne’ebé espresa vontade polítika Parlamentu Nasionál nian.

Nu’udar fórum ba diskusaun polítika, Deputadu hotu-hotu iha direitu atu halo intervensaun iha sesaun plenária, partisipa iha debate, aprezenta keixa ka protestu, ka formula deklarasaun votu. Atu garante katak sesaun sira hala’o tuir orden no Deputadu hotu-hotu bele ezerse ho efetivu sira-nia direitu, Rejimentu Internu estabelese tempu ba Deputadu sira atu ko’alia.

Reuniaun Plenária ordinária hala’o iha loron-segunda no tersa-feira, no prezide husi Prezidente Parlamentu.

Debate plenária sira nakloke ba públiku, nune’e ema hotu bele asisti sesaun sira ne’e.

Atu Plenária hahú nia serbisu, pelumenus Deputadu sira ne’ebé iha servisu ativu tenke marka prezensa, katak, Deputadu na’in-22.

Maibe atu delibera, Rejimentu Internu ezije katak Deputadu sira iha servisu ativu liu metade tenke marka prezensa, katak Deputadu liu 33.

Prezidente Parlamentu Nasionál

Prezidente Parlamentu Nasionál iha onra atu reprezenta Órgaun Soberania daruak.

Wainhira Prezidente Repúblika mate, renúnsia, inkapasidade permanente, ka hetan impedimentu temporáriu, Prezidente Parlamentu Nasionál mak sai nu’udar Xefe Estadu, asume funsaun Prezidente Repúblika nian to’o eleisaun sira hala’o.

Prezidente reprezenta Parlamentu Nasionál, dirije no koordena nia serbisu, no ezerse autoridade ba pesoál no seguransa. Espesifikamente, nia responsabilidade atu prezide Meza Parlamentu nian, marka no prezide sesaun plenária sira, ho konsulta ho reprezentante sira husi partidu sira iha Konferénsia Reprezentante sira bankada Parlamentár nian, estabelese ajenda parlamentár, admite ka rejeita projetu lei sira no proposta sira no haruka ba komisaun espesializada permanente sira, simu no haruka petisaun públiku sira ba komisaun espesializada permanente sira.

Iha nia auzénsia no impedimentu sira, Prezidente Parlamentu Nasionál hetan substituisaun husi Vise-Prezidente sira ida.

Prosesu eleisaun ba Prezidente Parlamentu Nasionál hahú ho submisaun kandidatura mínimu Deputadu na’in 10 no másimu na’in 20. Eleisaun ne’e hala’o iha sesaun plenária no hala’o liuhosi votasaun sekretu. Kandidatu ne’ebé hetan votu maioria absoluta hosi Deputadu sira maka eleitu ba Prezidente. mandatu Prezidente Parlamentu eleitu tuir Lejislatura (durasaun tinan 5).

Maibe iha Kontextu Assembleia Konstituinte nian ho mandatu no natureza temporáriu no estraordináriu, ho nia objetivu úniku maka hakerek, vota no aprova Konstituisaun foun ba Estadu ida, sira nia mandatu hahu husi 30 de agostu 2001 simu posse, no termina iha loron 22 fulan marsu 2002, loron ne’ebé Membru Assembleia sira assina Konstituisaun RDTL nian. Hafoin Assembleia Ida ne’e transforma ba primeiru lejislatura iha loron 20 fulan maiu tinan 2002, loron entrada en-vigor Konstituisaun, hanesan mos loron Restaurasaun Indepéndensia. 

Parlamentu Nasional sai hanesan Uma Fukun Demokrasia no Soberania Povu nian. Iha jornada ida ne'e, Pojisaun Prezidente Parlamentu Nasional nian hetan ona lideransa husi figura sira ne'ebé fó ona sira nia kontribuisaun ba konsolidasaun demokrasia no estabilidade nasaun nian.

Lidera husi Assembleia Konstituinte ba I Lejislatura maka Deputadu Francisco Guterres “Lu-Olo”; II Lejislatura Deputadu Fernando La-Sama de Araújo; III Lejislatura Deputadu Vicente da Silva Guterres no, depois, Deputadu Adérito Hugo da Costa; 4.ª Lejislatura Deputadu Aniceto Longuinhos Guterres Lopes; 5.ª Lejislatura Deputadu Arão Noé de Jesus da Costa Amaral; no, depois Deputadu Aniceto Longuinhos Guterres Lopes.

“Iha 3.ª legislatura no 5.ª Lejislatura iha mudansa polítika interna, entaun, legislatura rua ne’e hetan mos mudansa iha nia liderança Mesa nian”

Iha legislatura atual, VI Lejizlatura (2023-2028), iha loron 22 fulan-Juñu tinan 2023, Plenáriu hili Deputada Maria Fernanda Lay nu’udar Prezidente Parlamentu Nasionál, hodi estabelese marku ida iha Istória nasaun nian. Deputada Maria Fernanda Lay nu’udar feto dahuluk ne’ebé asumi kargu nu’udar Prezidente orgaun soberania daruak Timor-Leste nian.

Meza Parlamentu nian

Meza Parlamentu kompostu husi Prezidente Parlamentu, Vise-Prezidente nain rua, Sekretariu ida no Vise-Sekretariu nain rua.

Meza Parlamentu nia knaar inklui, entre sira seluk, deklara lakon mandatu hosi kualkér Deputadu no asegura funsionamentu loloos hosi servisu apoiu ba Plenáriu no Komisaun sira.

Vise-Prezidente sira troka Prezidente iha ninia auzénsia no impedimentu sira, hodi hala’o funsaun sira seluk reprezentasaun Parlamentu nian ne’ebé Prezidente fó ba sira.

Sekretáriu Meza mak responsavel, durante reuniaun plenária sira, hodi verifika prezensa Deputadu sira-nian, organiza inskrisaun sira ba uzu liafuan nian, verifika kuorum no rejista votu sira. Vise-Sekretáriu sira troka Sekretáriu iha nia auzénsia no impedimentu sira. Prezidente, Vise-Prezidente sira, Sekretáriu no Vise-Sekretáriu sira mós eleitu hosi Lejislatura. Prosesu eleisaun hahú ho aprezentasaun lista taka, husi mínimu Deputadu na’in 8 no másimu na’in 12. Eleisaun ne’e hala’o iha sesaun plenária no hala’o liuhosi votu sekretu.

Kandidatu sira husi lista ne’ebé hetan maioria absoluta votu husi Deputadu sira ne’ebé eleitu mak eleitu ba Membru Meza.

Membru Meza Parlamentu atual ba VI Legislatura ida ne'e, lidera husi Deputada Maria Fernanda Lay; 1.º Vise-Prezidente, Deputadu Duarte Nunes, 2.º Vise-Prezidente, Deputadu Alexandrino Afonso Nunes; Sekretária, Deputada Virgínia Ana Belo, 1ª Vise-Sekretária, Deputada Maria teresa da Silva Gusmão no 2.ª Vise-Sekretária, Deputada Bendita Moniz Magno.

Konferénsia Reprezentante sira Bankada Parlamentár nian

Konferénsia Reprezentante Bankada Parlamentár sira kompostu hosi Prezidente Parlamentu Nasionál, ne’ebé prezide, reprezentante bankada parlamentár sira, no membru Governu ida.

Konferénsia ne’e konvoka hosi Prezidente Parlamentu Nasionál no nu’udar fórum importante ida ba diskusaun entre reprezentante sira hosi akampamentu polítiku hotu-hotu ne’ebé iha asentu iha Parlamentu, partikularmente atu estabelese ajenda ba serbisu parlamentár nian (período antes da ordem do dia e ordem do Dia).

Konforme regra, Konferénsia realiza sorumutuk semana ida dala ida. Maski nune’e, Prezidente Parlamentu Nasionál bele konvoka konferensia bainhira de’it nia konsidera nesesáriu ba Parlamentu nia funsionamentu regulár.

Komisaun Permanente Parlamentu Nasionál nian

Komisaun Permanente Parlamentu Nasionál nian funsiona bainhira Parlamentu hetan disolusaun, durante interrupsaun serbisu nian entre sesaun lejislativa sira (resesu), no iha kazu sira-ne’ebé prevee iha Konstituisaun, deside kona-ba asuntu sira ne’ebé, durante períodu sira atividade normál nian, sei deside hosi Plenáriu.

Komisaun ne’e kompostu hosi Prezidente Parlamentu Nasionál, ne’ebé prezide, Vise-Prezidente sira, no Deputadu sira ne’ebé nomeia hosi partidu polítiku hotu-hotu, tuir sira-nia reprezentasaun iha Parlamentu.

Komisaun Permanente iha responsabilidade, entre funsaun sira seluk, atu akompaña atividade sira Governu nian, koordena atividade sira komisaun parlamentár nian, prepara abertura ba sesaun plenária, no konvoka Parlamentu bainhira de’it presiza.

Komisaun Permanente hala’o nia funsaun tuir regra ne’ebé estabelese ona iha Rejimentu Komisaun Permanente Parlamentu Nasionál nian.

Komisaun Espesializada Permanente

Komisaun Espesializada Permanente sira estabelese husi Plenáriu iha inísiu legislatura ida-idak. Kompete ba Meza atu aprezenta ba Plenáriu proposta dezijaun kona-ba númeru komisaun sira ne'ebé sei kria, naran ne'ebé atribui ba sira no funsaun respetivu sira. Antes aprezenta proposta, Meza tenke rona uluk Konferénsia Reprezentante Bankada Parlamentár sira nian.

Kompete mós ba Plenáriu, liu husi proposta Prezidente nian no depois nia rona Konferénsia, atu dezidi kona-ba númeru Deputadu iha Komisaun ida-idak no distribuisaun sira-nian iha bankada parlamentár oioin.

Modelu konstituisaun ida-ne'e implika katak Komisaun Espesializada Permanente sira ne'ebé eziste iha legislatura ida bele la hanesan ho sira iha legislatura tuir mai.

Komisaun Espesializada Permanente sira kompostu husi Deputadu sira ne'ebé indika husi bankada parlamentár sira, tuir, to'o ne'ebé posível, representasaun proporsional sira-nian iha Parlamentu. Partidu sira ho votu barak liu iha Deputadu barak liu ho asentu iha Parlamentu, tan ne'e mós sira iha representante barak liu iha Komisaun oioin. Importante atu destaka katak fatin iha Komisaun pertense ba bankada no la'ós ba Deputadu individualmente.

Jeralmente, Deputadu ida labele partisipa liu husi Komisaun ida, maski partidu sira ho Deputadu ki'ik liu bele indika reprezentante hanesan atu, ezesionalmente, integra to'o Komisaun rua.

Deputadu ne'ebé indika atu integra Komisaun ida sei lakon kualidade membru nian bainhira nia mak husu, se nia lakon ona pertensa ba bankada parlamentár ne'ebé indika nia, se bankada parlamentár substitui nia, ka se nia falta ba reuniaun Komisaun nian dala-3, iha sesaun legislativa ida-idak, sem justifikasaun.

Meza Komisaun nian

Depois dezijaun ne'ebé determina konstituisaun Komisaun Espesializada Permanente sira aprova ona, Komisaun sira sei halo reuniaun atu eleje Prezidente, Vise-Prezidente no Sekretáriu Komisaun nian. Meza Komisaun sira nian tenke garante, to'o ne'ebé posível, representasaun proporsional bankada parlamentár sira nian iha Parlamentu.

Prezidente tenke lidera servisu Komisaun nian, ho apoiu husi Vise-Prezidente. Sekretáriu mak responsável ba servisu administrativu Komisaun nian.

Kompeténsia Komisaun sira nian

Komisaun Espesializada Permanente sira iha funsaun jerál atu apoia Plenáriu iha exersísiu funsaun sira ne'ebé Konstituisaun fó ba Parlamentu Nasionál. Sira-nia kompeténsia mak atu analiza no investiga asuntu sira ne'ebé importante ba nasaun, halo relatóriu, parecer no rekomendasaun sira, ne'ebé depois sei analiza iha Plenáriu.

Ba efeitu ida-ne'e, Komisaun sira bele: konvida ministru sira no funsionáriu públiku sira, atu fó informasaun; organiza audiénsia públika sira, ne'ebé públiku no reprezentante sosiedade sivíl nian konvida atu apresenta sira-nia opiniaun kona-ba asuntu ida; aprecia petisaun sira ne'ebé apresenta ba Parlamentu.

Komisaun sira mós hetan papél importante iha prosesu lejislativu, tanba sira-nia kompeténsia mak diskute no fó parecer kona-ba iniciativa lejislativa sira no akordu internasionál sira ne'ebé submete ba Parlamentu Nasionál.

Hanesan Plenáriu, Komisaun sira de'it bele halo reuniaun no dezijaun se kuóruns kompletu ona. Iha matéria ida-ne'e, Rejimentu determina katak, atu Komisaun ida hahú nia servisu, presija verifica prezensa, tenke iha Deputadu 3 nu'udar mínimu. Atu dezidi, presiza iha Deputadu membru Komisaun nian liu metade prezente.

Komisaun Eventuál

Komisaun Eventuál sira konstitui atu halo tarefa espesífiku ida, no remata bainhira tarefa ne'e kompleta ona.

Sira konstitui husi dezijaun Plenáriu nian, liu husi iniciativa Bankada Parlamentár sira nian ka Deputadu sira nian (mínimu Deputadu 10).

Komisaun Parlamentar Inkéritu

Komisaun Parlamentar Inkéritu sira mak Komisaun Eventuál ne'ebé konstitui espesialmente atu aprecia atuasaun Governu no Administrasaun Públika nian. Apresiasaun ida-ne'e hetan naran Inkéritu Parlamentár, ne'ebé bele hola nu'udar objetu materia públika relevante ida-idak ba exersísiu atribuisaun Parlamentu Nasionál nian. Ba asuntu espesífiku ida-idak, sei konstitui Komisaun Parlamentar Inkéritu ida.

Konstituisaun Komisaun sira-ne'e bele rezulta, primeiru, husi rekerimentu husi terso ida (1/3) Deputadu sira iha efetividade funsaun, ne'ebé apresenta ba Prezidente Parlamentu Nasionál nian. Iha kazu ida-ne'e, komisaun parlamentár sira konstitui obrigatóriamente, sem iha dezijaun husi Plenáriu.

Mós bankada parlamentár sira, Deputadu sira husi partidu ne'ebé la konstitui bankada parlamentár, komisaun sira, no Deputadu ida-idak individualmente, bele rekere konstituisaun Komisaun Parlamentár Inkéritu nian ida. Iha kazu ida-ne'e, rekerimentu sei aprecia husi Plenáriu, no komisaun sei konstitui, se aprova husi maioria absoluta Deputadu sira iha efetividade funsaun nian.

Kompete ba Prezidente Parlamentu Nasionál nian, depois rona Konferénsia Reprezentante Bankada Parlamentár sira nian, atu fixa númeru membru Komisaun nian, respeitu prinsípiu proporsionalidade Deputadu sira ne'ebé kompostu bankada parlamentár sira.

Komisaun Inkéritu tenke remata sira-nia servisu iha prazu máximu loron 60, no sei remata depois prazu ne'e liu ona.

Atu garante exersísiu funsaun sira nian, komisaun parlamentár inkéritu sira iha poder investigasaun hanesan autoridade judisiál sira nian, no bele husu apoiu polísia nian se presiza. Sira bele konvida funsionáriu ka entidade públika sira atu fó depoimentu, ka husu ba Governu, órgaun Administrasaun Públika, ka entidade privadu ida-idak informasaun no dokumentu ne'ebé útil ba realizasaun inkéritu nian.

Falta komparénsia, rejeita depoimentu no la kumpre ordem lejítima husi komisaun parlamentár inkéritu ida iha exersísiu funsaun nian, konstitui krime dezobediénsia kualifikada, tuir termu lei penal nian.

Komisaun remata sira-nia servisu ho elaborasaun no apresentasaun relatóriu ida no deklarasaun votu membru sira nian. Hamutuk ho relatóriu, komisaun parlamentár inkéritu bele apresenta projetu rezolusaun ba apresiasaun Plenáriu nian.

Relatóriu Komisaun Parlamentár Inkéritu nian submete ba apresiasaun Plenáriu iha debate ne'ebé marka espesífikamente ba efeitu ida-ne'e. Iha debate ida-ne'e, bankada parlamentár ida-idak iha minutu tolu atu apresenta sira-nia deklarasaun votu.

Relatóriu la vota husi Plenáriu. maski nune'e, Plenáriu bele de'it vota ba projetu rezolusaun sira ne'ebé apresenta husi Komisaun.