PARLAMENTO NACIONAL

REPÚBLICA DEMOCRÁTICA DE TIMOR-LESTE

Mencari...

Nenhum resultado encontrado para ""

Fiskalizasaun Politika

Instrumentu Fiskalizasaun Polítika iha Parlamentu Timor-Leste nian

Konforme poder fiskalizasaun polítika nian, Parlamentu Nasionál ezerse ninia funsaun másimu hanesan garante Konstituisaun no Lei nian. Kontrolu ida ne'e implika akompaña no aprecia atividade Governu no Administrasaun Públika nian, liuhusi instrumentu fiskalizasaun polítika oioin ne'ebé konsagra iha lei.


Aprecia Programa Governu nian

Aprecia Programa Governu nian husi Parlamentu Nasionál asume papél importante iha âmbitu fiskalizasaun polítika nian. Iha prazu másimu loron 30 husi inísiu funsaun Governu nian, Primeiru-Ministru tenke aprezenta Programa Governu ba Parlamentu Nasionál nian atu aprecia, ne'ebé kontein objetivu no tarefa sira ne'ebé Governu propoin atu realiza, medida sira atu adota, no orientasaun polítika prinsipál sira ne'ebé Governu hakarak segue iha domíniu atividade governamentál nian.

Durante debate parlamentár aprezentasaun Programa Governu nian, ne'ebé la bele liu loron lima kontinuadu, bankada parlamentár ida-idak bele propoin rejeitasaun Programa nian. Rejeitasaun Programa nian presiza maioria absoluta Deputadu eleitu sira nian. Governu, husi ninia parte, bele durante debate husu aprovasaun votu konfiansa nian.


Votu Konfiansa

Liu husi debate kona-ba programa governativu, Governu bele, iha momentu ida-idak, husu ba Parlamentu aprovasaun votu konfiansa nian kona-ba deklarasaun polítika jerál ka kona-ba asuntu importante ba interese nasionál. Debate parlamentár kona-ba votu konfiansa nian la bele liu loron tolu. Votu konsidera aprovadu se hetan votu maioria absoluta Deputadu eleitu sira nian. Votasaun ki'ik liu ne'e implika demisaun Governu nian. Maski nune'e, to'o remata debate, Governu bele retira pedidu votu konfiansa nian.


Mosaun Sensura

Hanesan votu konfiansa, mosaun sensura mós konstituí instrumentu importante ba fiskalizasaun polítika nian. Bankada parlamentár sira ka Deputadu ida husi um kuartu ne'ebé iha efetividade funsaun bele aprezenta mosaun sensura ba Governu kona-ba ezekusaun programa ka asuntu importante ba interese nasionál.

Mosaun sensura aprova se hetan votu maioria absoluta Deputadu eleitu sira nian. Ninia aprovasaun implika demisaun Governu nian. Ninia rejeitasaun implika katak proponente mosaun sira la bele aprezenta mosaun seluk durante sesaun lejizlativa hanesan.


Pergunta ba Governu no Rekerimentu sira

Liuhusi figura jurídika pergunta ba Governu no rekerimentu nian, Deputadu sira bele simu esklaresimentu no informasaun kona-ba matéria sira iha âmbitu responsabilidade governu nian, ne'ebé sira konsidera útil ba ezersísiu ninia mandatu.

Pergunta sira bele hato'o iha sesaun plenária ne'ebé organiza espesialmente ba objetivu ne'e, ka aprezenta liuhusi eskrita.

Iha kazu dahuluk, Deputadu ne'ebé hakarak formula pergunta ba Governu, tenke apresznta ninia lista pergunta ba Meza, ne'ebé submete ba aprovasaun husi Konferénsia Reprezentante Bankada Parlamentár sira nian, no depois distribui ba Deputadu sira no haruka ba Governu ho, pelumenus, loron 8 antesipadamente relasiona ho data sesaun plenária nian. Sesaun plenária ba pergunta ba Governu nian akontese dala ida kada fulan no la bele dura liu oras 2.

Iha kazu pergunta ne'ebé aprezenta liuhusi eskrita, Governu tenke responde iha prazu másimu fulan ida. Se Governu la fó resposta iha prazu ne'ebé estipula, Deputadu rekerente bele husu atu pergunta sira ajenda ba Sesaun Plenária Pergunta nian.

Rekerimentu sira ne'ebé aprezenta husi Deputadu sira ba Governu ka ba entidade públika seluk atu hetan informasaun, tenke hetan resposta iha prazu loron 30.


Debate sira

Molok remata períodu normál funsionamentu Parlamentu nian, Primeiru-Ministru tenke komparese iha Plenáriu ba sesaun pergunta Deputadu sira nian. Debate iha durasaun másimu loron ida no fó dalan ba bankada parlamentár sira atu husu no simu informasaun kona-ba atividade Governu nian.

Hanesan mós, Ministru ida-idak tenke marka prezensa iha Plenáriu pelumenus dala ida kada sesaun lejizlativa, ba debate parlamentár diskusaun kona-ba área atividade ne'ebé nia tutela. Debate iha durasaun másimu oras 3.

Regimentu Parlamentu Nasionál nian prevee realizasaun debate kona-ba asuntu importante ba interese nasionál, bainhira husu husi Deputadu sanulu ka husi bankada parlamentár ida. Debate tenke realiza iha prazu loron 10 depois aprezentasaun pedidu, no iha durasaun másimu loron ida.

Ikus liu, tantu bankada parlamentár sira tantu Governu bele husu ba Prezidente Parlamentu Nasionál nian atu realiza debate urjente, ne'ebé akontese iha loron útil 7 depois aprovasaun husi Konferénsia Reprezentante Bankada Parlamentár sira nian. Debate urjente sira akontese durante períodu antes ordem loron nian, ne'ebé, iha kazu ne'e, la liu oras 3 nia laran.


Petisaun sira

Direitu petisaun nian, konsagra iha Artigu 48 husi Konstituisaun, fó ba sidadaun ida-idak direitu atu aprezenta petisaun, keixa no reklamasaun hasoru órgaun soberania ka autoridade sira seluk, atu defende ninia direitu sira, Konstituisaun, lei sira ka interese jerál.

Perante Parlamentu, sidadaun ida-idak bele ezerse ninia direitu hodi aprezenta ninia petisaun, keixa ka reklamasaun liuhusi eskrita, ho identifikasaun naran no rezidénsia husi autór(es) nian, ba Prezidente Parlamentu Nasionál nian, ne'ebé depois haruka ba Komisaun Espesializadu Permanente kompetente konforme matéria atu nia aprecia.

Komisaun aprecia petisaun sira iha prazu loron 90, ne'ebé bele prorroga, no prepara relatóriu ho rekomendasaun kona-ba medida sira ne'ebé tenke foti. Relatóriu Komisaun nian haruka ba Prezidente Parlamentu nian atu aprecia iha Plenáriu. Komisaun bele propoin katak petisaun submete ba Provedór Direitu Umanu no Justisa nian. Iha kazu ne'e, Prezidente Parlamentu Nasionál nian tenke haruka relatóriu komisaun nian ba Provedór, ba efeitu ninia aprecia.

Aprecia petisaun sira husi Parlamentu bele fó sai asaun kontrolu seluk, hanesan realizasaun inkéritu parlamentár, rekomendasaun ba Governu atu hadi'a tuir interese sidadaun sira nian, ka mós hahú prosesu lejizlativu atu regula matéria ida ne'ebé to'o agora seidauk iha enquadramentu legál.


Inkéritu Parlamentár sira

Inkéritu parlamentár sira hakarak buka atu kumprimentu Konstituisaun no Lei nian, no aprecia atu Governu no Administrasaun Públika nian sira, konforme Rejime Jurídiku Inkéritu Parlamentár nian.

Inkéritu parlamentár sira realiza liuhusi komisaun Parlamentar inkéritu nian.


Aprecia Parlamentár ba Atu Lejizlativu sira

Figura jurídika aprecia parlamentár ba atu lejizlativu nian, fó dalan ba Parlamentu Nasionál atu altera dekretu-lei ne'ebé Governu aprova konforme ninia kompeténsia lejizlativu, ka atu remata ninia vigénsia. Liuhusi dalan ne'e garante diskusaun diploma lejizlativu Governu nian iha fórum parlamentár, no mós retifikasaun deficiénsia posivel sira ne'ebé diploma ne'e hetan.
Rekerimentu aprecia parlamentár ba efeitu remata ka altera nian tenke aprezenta, liuhusi eskrita, ba Meza Parlamentu Nasionál nian, husi kintu ida Deputadu sira nian, iha períodu loron 30 depois publikasaun dekretu-lei iha Jornál Repúblika nian, deskonta períodu suspensaun funsionamentu Parlamentu nian.