Orsamentu Jeral Estadu nian
Orsamentu Jeral Estadu (OGE) mak dokumentu lejizlativu ne'ebé rejista reseita no despeza anuál sira husi Estadu, no ne'e mak iniciativa esklusivu husi Governu.
Proposta Lei kona-ba Orsamentu Jeral Estadu ba tinan ekonómiku tuir mai tenke aprezenta ba Parlamentu Nasionál to'o loron 01 fulan-Outubru kada tinan.
Kuandu Prezidente Parlamentu simu proposta ne'e, nia distribui ba Komisaun Espesializadu Permanente hotu-hotu atu halo Parecer, ne'ebé tenke haruka ba Komisaun Finansas Públikas iha prazu loron 15.
Hanesan iha prosesu apresiasaun ba inisiativa lejizlativa sira seluk, komisaun sira bele konvida membru Governu, xefe Administrasaun Públika no reprezentante sosiedade sivíl atu partisipa iha audiénsia sira.
Depois de audiénsia sira, Komisaun Espesializadu Permanente sira haruka relatóriu ho rekomendasaun sira ne'ebé sira hanoin importante ba Komisaun Finansas Públika, no Komisaun ne'e mak responsavel atu halo Relatóriu no Parecer kona-ba Proposta Lei Orsamentu Jeral Estadu.
Iha Relatóriu no Parecer ne'e, Komisaun Finansas Públika analiza Proposta Lei ne'ebé Governu aprezenta, hetan konta situasaun ekonómika no finanseira nasaun no impaktu posivel husi Proposta Lei ba ekonomia nasionál, no bele mós inklui rekomendasaun ba Governu.
Depois de Relatóriu no Parecer husi Komisaun Finansas Públika apresenta ona, Plenáriu halo diskusaun jerál ho prazu maximu loron 3, tuir mai diskusaun espesialidade ho prazu maximu loron 10, no ikus liu, votasaun final globál.
Se aprova, Komisaun halo redasaun final ba Dekretu Parlamentu Nasionál kona-ba Orsamentu Estadu, no haruka ba Prezidente Repúblika atu promulga no publika.
Hanesan Artigu 97.º, númeru 2, Konstituisaun estipula: “Depois Orsamentu Estadu aprova ona, la bele apresenta Projetu ka Proposta Lei ka alterasaun ne’ebé involve, iha tinan ekonómiku ne’ebé korrente, aumentu despeza ka diminuisaun reseita ne’ebé previstu iha Orsamentu Estadu ka iha Orsamentu Retifikativu sira.”

B) Conta
Parlamento Nacional nia knaar mós atu fiscaliza Estado nia execução orçamental no delibera kona-ba Plano no Orçamento Estado nian no relatório ba nia execução, conforme alínea d) ho e) iha artigo 95.º, n.º 3, husi Constituição República Democrática de Timor-Leste nian.
Tribunal Superior Administrativo, Fiscal e de Contas sei apresenta parecer ba Parlamento (agora ne’e daudaun Tribunal de Recurso mak halo ida-ne’e) kona-ba Conta Geral Estado nian, iha fulan sanulu nia laran depois de tinan económico ne’ebé refere to’o nia rohan.
Admite tiha Conta Geral Estado nian, Presidente sei manda fahe kedas ba bancada parlamentar sira hotu, no mós ba deputado sira ne'ebé husu.
Conta Geral Estado nian ne’e sei haruka mós ba Comissão de Economia e Finanças, ne’ebé sei elabora parecer fundamentado, no recomendação oioin se precisa karik, kona-ba Conta Geral Estado nian iha loron 30 nia laran, no sei haruka ba Presidente do Parlamento Nacional.
Presidente do Parlamento sei agenda debate parlamentar ida, ho duração máxima loron ida.
Debate ne’e sei hahú ho intervenção ida husi partido oposição nian ne’ebé boot liu no sei remata ho intervenção ida husi Governo.
Molok taka debate bancada parlamentar sira bele halo intervenção final ida.
